ISSN 2450-1611

cfp

KUP

3/8

Architektura, nacjonalizm i „reakcyjny modernizm”

Głos krytyczny

Makary Górzyński

W ostatnich dekadach historiografia architektury dwudziestolecia międzywojennego w Polsce wzbogaciła się o szereg cennych pozycji podejmujących w wielowątkowy sposób tematykę związków między architekturą, koncepcjami artystycznego modernizmu, ideologiami – w tym nacjonalizmami – oraz polityką państwa. Chciałbym na wstępie wymienić wydany niedawno tom Warszawa niezaistniała Jarosława Trybusia1, książkę rzucającą światło na międzywojenne projekty przekształcenia stolicy na tle rządowych dyskursów modernizacyjnych, oraz tom pokonferencyjny Polska nad Bałtykiem. Konstruowanie identyfikacji kulturowej państwa nad morzem 1918–19392, w którym redaktorzy Dariusz Konstantynów i Małgorzata Omilanowska połączyli kilkadziesiąt studiów z zakresu szeroko rozumianej kultury architektonicznej, kultury wizualnej, historii kultury. „Prześledzenie niezrealizowanych projektów dwudziestolecia międzywojennego dowodzi niezwykłej wprost wagi, jaką przywiązywała władza do urbanistyki i architektury jako nośników przekazu o wielkiej mocy oddziaływania […]. Na dyskurs władzy i wspólnoty narodowej w nowych krajach Europy Wschodniej nakładał się dyskurs modernizacyjny”3 – stwierdził Jarosław Trybuś we wstępie do Warszawy niezaistniałej… Wydaje się, że badanie związków sztuki, w tym architektury, i dyskursów ideologicznych jest od końca lat osiemdziesiątych XX wieku jednym z istotniejszych tematów historii sztuki w Polsce4. Książki takie jak Modernizacje. Sztuka i architektura w nowych państwach Europy Środkowo-Wschodniej 1918–19395 Andrzeja Szczerskiego, czy też nowa seria wydawnicza Modernizmy. Architektura nowoczesności w II Rzeczypospolitej6 wyznaczać mogą szerokie spektrum badawcze w odniesieniu do architektury międzywojennej. Temat niełatwych związków nacjonalizmu, polityki państwa i architektury, jak pokazuje wydana niedawno antologia Nationalism and Architecture7 pod redakcją Raymonda Queka, jest stale aktualny i domaga się wciąż pogłębionych studiów historycznych. Być może pozwolą nam one lepiej zrozumieć i rozwiązać niektóre problemy społeczne teraźniejszości8.

cały teksty dostępny w wydaniu papierowym

  1. Jarosław Trybuś, Warszawa niezaistniała. Niezrealizowane projekty urbanistyczne i architektoniczne dla Warszawy dwudziestolecia międzywojennego, Muzeum Powstania Warszawskiego, Warszawa 2012.
  2. Polska nad Bałtykiem. Konstruowanie identyfikacji kulturowej państwa nad morzem 1918–1939, red. Dariusz Konstantynów, Małgorzata Omilanowska, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2012.
  3. Jarosław Trybuś, op. cit., s. 18.
  4. Zob. np. Waldemar Baraniewski, „Sztuka w której się duch tłumaczy”, „Zeszyty Architektury Polskiej” 1988, R. VI, z. 5–6, s. 23–30; idem; Klasycyzm a nowy monumentalizm, w: Klasycyzm i klasycyzmy. Materiały z sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, listopad 1991, PWN, Warszawa 1994, s. 229–239. Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789–1950. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk i Stowarzyszenie Historyków Sztuki w dniach 5–7 grudnia 1995 w Warszawie, red. Dariusz Konstantynów, Robert Pasieczny, Piotr Paszkiewicz, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1998; Naród, styl, modernizm. Materiały z międzynarodowej konferencji pod patronatem Comité international d’histoire de l’art (CIHA), zorganizowanej przez Zentralinstitut für Kunstgeschichte, Monachium oraz Międzynarodowe Centrum Kultury, Kraków (6–12 września 2003), red. Jacek Purchla, Wolf Tegethoff, Międzynarodowe Centrum Kultury, Zentralinstitut für Kunstgeschichte, Kraków–Monachium 2006. Zob. także: Races to Modernity. Metropolitan Aspirations in Eastern Europe, 1890–1940, red. Jan C. Behrends, Martin Kohlrausch, Central European University Press, Budapest–New York 2014. Jednocześnie warto zasygnalizować popularność tej tematyki w literaturze zachodniej: Robert R. Taylor, The Word in Stone. The Role of Architecture in the National Socialist Ideology, Berkeley–-Los Angeles–London 1974; Die Dekoration der Gewalt. Kunst und Medien im Faschismus, red. Berthold Hinz, Anabas Verlag, Giessen 1979; Franco Borsi, The Monumental Era. European Architecture and Design 1929–1939, Rizzoli, New York 1987; Diane Ghirardo, Building New Communities: New Deal America and Fascist Italy, Princeton University Press, Princeton 1989; Art and Power. Europe Under the Dictators 1930–1945, red. Dawn Ades, Tim Benton, David Elliott, Iain Boyd White, kat. wyst., XXIII Council of Europe Exhibition, Hayward Gallery, London–Barcelona–Berlin 1995.
  5. Andrzej Szczerski, Modernizacje. Sztuka i architektura w nowych państwach Europy Środkowo-Wschodniej 1918–1939, Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź 2010.
  6. Modernizmy. Architektura nowoczesności w II Rzeczypospolitej, red. Andrzej Szczerski, t. 1, Kraków i województwo krakowskie, Dodo Editor, Kraków 2013, t. 2, Katowice i województwo śląskie, Kraków 2014.
  7. Nationalism and Architecture, red. Raymond Quek, Darren Deane, Sarah Butler, Ashgate, Farnham–Burlington 2012.
  8. Raymond Quek, Nationalism and Architecture: An Introduction, w: ibidem, s. 12–14.
projekt
zespół wespół